Rouwbegeleiding op het werk

rouwbegeleiding op het werk

“Rouwbegeleiding op het werk vaak onvoldoende”

Deze kop van een artikel op nos.nl nodigde mij gisteren uit om verder te lezen. Volgens rouwdeskundigen gaan werkgevers en werknemers vaak niet goed om met rouwende werknemers. Daardoor is het ziekteverzuim onder mensen die een naaste hebben verloren hoger dan nodig is.

Het artikel dat ik vervolgens lees, heeft mij in meerdere opzichten geraakt. Vanuit mijn rollen als HR Manager weet ik hoe lastig – en soms ook onbespreekbaar – rouw op het werk kan zijn. Als rouw- en verliescoach weet ik daarentegen hoe belangrijk een goed rouwproces is en hoe groot de rol van de werkgever hierin kan zijn.

Op de werkvloer wordt wel eens vergeten dat iedereen in zijn werkende leven wel een keer geconfronteerd wordt met een vorm van rouw. Dat kan het overlijden van een dierbare zijn, waar in het artikel op nos.nl over geschreven wordt. Maar er zijn ook andere vormen van rouw denkbaar, die zeker zo ingrijpend kunnen zijn. Rouw om een partner die ineens (ernstig) ziek blijkt te zijn bijvoorbeeld. Of, zoals ik zelf heb ondervonden, rouw om een partner die niet aangeboren hersenletsel oploopt. Maar ook rouw om een overleden collega, een overleden huisdier, of een verbroken relatie, kan een grote impact op het werk hebben.

Of we willen of niet, rouw is een niet weg te denken onderdeel van het leven. Ik pleit er daarom voor om het ook een niet weg te denken onderdeel van het werk maken. Als we ons realiseren dat het ons allemaal een keer kan overkomen, wordt het vanzelf een logische stap om in het HR beleid aandacht aan rouw op het werk te besteden. En daarin te beschrijven hoe je als organisatie met onderwerpen als rouw en verlies om wilt gaan. Door rouw onderdeel van het sociale beleid en het sociale gezicht van de onderneming te maken, wordt rouw op het werk voor iedereen makkelijker bespreekbaar.

Mijn advies hierbij als rouw- en verliescoach aan HR? Wees je ervan bewust dat ieder rouwproces uniek is en iedereen hier op zijn of haar eigen wijze vorm aan zal geven. Vul dit dan ook niet voor de ander in. Maar ga samen het gesprek aan. Maak afspraken binnen de kaders van het HR beleid. Maar durf ook buiten deze paden te treden en meer ruimte te geven voor rouw als de situatie daarom vraagt. En realiseer je dat die paar dagen bijzonder verlof die als rouwverlof in de arbeidsvoorwaarden of de CAO staan over het algemeen niet genoeg zullen zijn. De meeste werknemers zullen (veel) meer tijd nodig hebben om het verlies een plekje in hun leven te kunnen geven.

Is bij jouw de rouwbegeleiding op het werk ook onvoldoende? Wil je meer weten over rouw en verlies en hoe daar op de werkvloer mee om te gaan? Of ken je een werknemer die wel wat hulp kan gebruiken bij zijn rouwproces? Neem dan gerust vrijblijvend contact met mij op. Ik denk in beide gevallen graag met je mee.

Mantelzorger in rouw

mantelzorger in rouw

Mantelzorg, rouw en verlies

Mantelzorger. Soms word je het geleidelijk, soms ben je het ineens van de één op de andere minuut. Je bent het soms maar even, maar soms ook voor het leven. Soms een paar uurtjes per week, soms 24 uur per dag. Bijna niemand heeft er voor geleerd. En bijna iedereen ervaart hoe zwaar mantelzorg kan zijn. En met hoeveel emoties van verdriet, rouw en verlies het gepaard kan gaan.

Emoties waar de buitenwereld bovendien vaak geen weet van heeft, omdat ze meestal gekoppeld worden aan overlijden, aan doodgaan. We verkijken ons er daarom heel makkelijk op dat er nog veel meer vormen van rouw en verlies ervaren kunnen worden.

Ontkenning van rouw

Veel mantelzorgers ervaren een diffuus verlies, soms ook wel “levend verlies” genoemd. Je partner, je ouder of je kind is er nog wel, maar tegelijkertijd ook weer niet. Je hebt verdriet om het verlies dat dagelijks, als een steeds opnieuw opengaande wond, aanwezig is in je leven. Rouwen om iemand die er nog is, is een pijnlijk en eenzaam proces dat door de buitenwereld niet altijd gezien of begrepen wordt.

Vaak stoppen mantelzorgers hun emoties, angsten, zorgen, rouw en verdriet diep weg. Als partner en mantelzorger van een echtgenoot met Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) ontkende ook ik lang mijn rouw. Mijn echtgenoot was er immers nog. En onze relatie bleek sterk genoeg om deze storm te trotseren. We durfden zelfs het roer om te gooien en onze langgekoesterde droom achterna te gaan. Maar ons pad kende ook hobbels, steile kliffen en diepe dalen. Mijn emoties gierden soms alle kanten op. Er een label aan geven, deed ik echter niet. Tot ik me tijdens mijn opleiding tot rouw- en verliescoach realiseerde dat rouwen niets anders is dan een werkwoord om verlies en verdrietervaringen mee te beschrijven. En die had ik genoeg.

Dagelijkse rouw van de mantelzorger

Iedere dag voel ik het gemis van wat was. Tegelijkertijd ben ik dolblij en zielsgelukkig dat mijn echtgenoot er nog is. Ik rouw in stilte met hem mee om de zichtbare en onzichtbare gevolgen van zijn herseninfarct. En diep van binnen huil ik omdat NAH sinds die ene zaterdag in december 2016 een niet meer weg te denken onderdeel is van ons leven. Het verdriet hierover draag ik dagelijks met mij mee. Soms diep weggestopt, maar soms ineens ook heel dicht aan de oppervlakte. Zo gaat het ook met mijn rouw. De ene dag voor de hele wereld zichtbaar, de andere dag zelfs voor mij nauwelijks voelbaar. Dit is de in een eerdere blog beschreven slingerbeweging tussen stilstaan bij het verdriet en doorgaan met leven ten voeten uit.

Het verlies kent vele gedaanten

Net zoals “de” mantelzorger niet bestaat en hij of zij vele gezichten heeft, komt ook het verlies en de rouw van de mantelzorger in veel gedaanten voor. Een mantelzorger kan bijvoorbeeld rouwen om het verlies van de relatie die veranderd en soms niet meer gelijkwaardig is. Om het verloren toekomstperspectief, om plannen en dromen waar abrupt een streep door is gezet. Of om de partner die niet meer thuis kan wonen of die zo veranderd is. Ook een veranderde financiële situatie, het verlies van vrienden, het kleiner worden van het sociale netwerk, en het kleiner worden van de eigen wereld kunnen de oorzaak zijn van rouw en verdriet.

Steun en begrip

Het zou de mantelzorger helpen als er in zijn of haar sociale omgeving steun en begrip is voor het continue rouwproces. Als er een luisterend oor geboden wordt. En de mantelzorger die daar behoefte aan heeft keer op keer zijn of haar verhaal mag doen. Andere mantelzorgers kunnen meer behoefte hebben aan ‘respijtzorg’. Aan iemand die op vaste tijdstippen, bijvoorbeeld 1x per week of 1x per maand even de mantelzorgtaken overneemt, zodat de mantelzorger tijd voor zichzelf krijgt. Tijd om te sporten, om met een vriendin te gaan lunchen, naar de sauna te gaan, of om ongestoord weg te duiken in een mooi boek. En weer andere mantelzorgers zijn vooral geholpen met praktische hulp, kleine of grote klussen in huis of tuin, hulp bij de administratie, hulp bij zware boodschappen, een keertje koken. Zelf had – en heb – ik vooral behoefte aan een luisterend oor en aan sporten. Dat laatste doen mijn echtgenoot en ik nog steeds een paar keer per week gezellig samen.

Tot slot

Ben je mantelzorger en herken je je in dit blog? Vraag je omgeving dan eens wat vaker om hulp. Je zult zien dat ze je graag komen helpen. Ken je een mantelzorger? Probeer het dan eens. Praat met hem of haar. Vraag hoe het echt met hem of haar gaat. En bied vooral je hulp aan.

Loop je als mantelzorger vast in je verdriet en in je rouw? Zoek dan professionele hulp. Of vraag hier je gratis online sessie ‘leren rouwen’ van 30 minuten aan.

Moeizame wegen naar mooie bestemmingen

moeizame wegen leiden vaak naar mooie bestemmingen

Er bestaat geen wegenkaart of tomtom waar je de route voor jouw rouw en verlies op uit kunt stippelen. Je zult zelf je eigen pad moeten vinden en zult onderweg steile kliffen en diepe dalen moeten trotseren.

Op een dag zal je echter ontdekken dat je ook langs mooie uitzichtpunten komt. Beetje voor beetje zal je hier steeds meer van kunnen gaan genieten. En stapje voor stapje zal je steeds meer stil kunnen staan bij al het moois dat er ook nog in je leven is.

Uiteindelijk brengt je pad je naar een nieuwe bestemming in je leven. Van te voren weet je niet hoe lang je op deze bestemming zult blijven. Maar dat geeft niet, Het enige wat telt is immers dat je NU op die bestemming bent.

Wat morgen is of komt, waar je dan bent of wat je dan doet, dat zie je morgen wel. Daar hoef je je nu nog geen zorgen om te maken. Je hebt tijdens jouw reis door jouw rouw en verdriet immers een belangrijke les geleerd: het leven is niet maakbaar. Het leven komt zoals het komt. Leef nu, niet morgen.

Het zal heus niet ineens vanzelf gaan. Jouw pad zal je nog regelmatig een “bumpy ride” vol rouw en verlies opleveren. Je zult soms wankelen en de tranen zullen je nog regelmatig hoog zitten. Maar ook dat geeft niet. Ook dat hoort bij de bestemming waar je NU – of op dat moment – bent.

En vergeet nooit: het is jouw pad, jouw route, jij bent zelf de wegenkaart, jij bent je eigen tomtom.

Omgaan met verlies

omgaan met verlies

Verlies

Verlies, vroeg of laat krijgen we er in ons leven allemaal mee te maken. Als verliescoach heb ik alle theorieën en modellen geleerd die verplichte kost zijn in iedere opleiding en in ieder boek over rouw en verlies. Als mens heb ik echter geleerd dat ieder verlies een eigen intense, persoonlijke en unieke ervaring brengt, die zich niet in modellen of theorieën laat vangen.

Ik heb geleerd dat rouw niet in een vast patroon komt en dat een rouwproces meestal niet in herkenbare fases verloopt. Ik heb gemerkt dat verdriet komt en gaat. Ik heb met vallen en opstaan ontdekt dat ik er het ene moment beter tegen gewapend ben dan het andere moment. Ik heb ervaren dat verlies soms slijt, of met de jaren minder pijnlijk wordt, maar ook dat verlies altijd (soms sluimerend) aanwezig kan zijn. Mijn belangrijkste les was echter dat verlies zich niet laat wegstoppen, dat het vroeg of laat zijn weg naar buiten weet te vinden en dat dat eigenlijk helemaal niet erg is.

Als verliescoach werk ik primair vanuit het principe dat het verwerken van verlies heel persoonlijk is en geen tailormade aanpak kent. Jouw manier van rouwen staat centraal, en niet wat de boekjes hierover zeggen. Samen onderzoeken we wat je kunt doen om je rouwproces te verlichten. We kijken niet alleen naar wat voor jou werkt, maar ook naar wat voor jou niet werkt.

Ruim 2 jaar geleden kreeg mijn echtgenoot vanuit het niets een groot herseninfarct. Dit heeft een zware impact op ons allebei en op ons leven gehad. Niets is meer hetzelfde. We hebben allebei moeten leren leven met de zichtbare en onzichtbare gevolgen van zijn hersenletsel. We hebben zijn hersenletsel een plek in ons leven en in onze relatie moeten leren geven. Mijn echtgenoot is op heel veel vlakken nog steeds de man op wie ik in 2005 grenzeloos en hopeloos verliefd ben geworden (en nog steeds ben), maar is dat tegelijkertijd op andere vlakken niet meer. Het verdriet om ons verlies loopt sindsdien als een rode draad door ons leven. Ik mis de man die hij was en houd tegelijkertijd met heel mijn hart van de man die hij nu is.

Het is hele rare gewaarwording om iemand te missen die er nog steeds is. Om verlies te ervaren terwijl hij gelukkig nog iedere dag in mijn leven is, en we samen in Frankrijk onze droom vorm zijn gaan geven.

Ik heb in de afgelopen 2 jaar een aantal manier gevonden die mij helpen om met mijn verlies en mijn verdriet om te gaan. Ik deel ze hier graag met je.

Beweeg

Sporten is voor mij altijd een goede uitlaatklep geweest. Na een intensieve spinningles, een uur Body Combat of een les Body Pump was mijn hoofd leeg, had ik de spoken verjaagd en waren stress en emoties uit mijn spieren vertrokken. Een (toer)tocht op de racefiets of een stevige wandeling hebben op mij hetzelfde effect. Ik zou zeggen “probeer het eens”. Kom in beweging op een manier die bij jou past en kijk wat voor effect dit op jou heeft. Het verdriet gaat er niet mee weg. Het wordt er ook niet minder door. Maar mij helpt het als ik mijn hoofd regelmatig even leeg maak.

Ontspan

Na inspanning volgt ontspanning. Ik heb beiden nodig om met mijn verlies om te kunnen gaan. Ontspanning vind ik bij Qi Gong (maar dat kan ook Tai Chi of Yoga zijn) en bij Mindfulness. Een uurtje met mijn fotocamera op stap, een middagje naar de sauna of ongestoord met mijn neus in een mooi boek hebben op mij ook een ontspannend effect. Ook hier geldt: zoek een manier van ontspannen die bij jou en jouw manier van leven past. Ik zoek bij voorkeur de stilte op, mijn echtgenoot luistert daarentegen bijvoorbeeld liever naar zijn favoriete muziek op standje 10.

Zoek afleiding

Ik ging, zeker in het begin, afleiding zoeken om mijn verdriet niet alles te laten overheersen. Ik werkte destijds nog als HR Manager bij een internationale organisatie en vluchtte soms letterlijk in mijn werk. Daar was ik “Ellen de HR Manager” in plaats van “Ellen de echtgenote van”. Daar kon ik mijn zorgen en mijn verlies, voor even, achter mij laten. Tegenwoordig zoek ik mijn afleiding in andere dingen, in koken bijvoorbeeld. En in (brood) bakken, in samen met mijn echtgenoot klussen in en om ons huis, in marktjes bezoeken of een dagje naar de stad. Zoek, net als ik gedaan heb, regelmatig naar afleiding die jou helpt om van de bank te komen en je verlies voor even los te laten.

Schrijf of praat

Ik heb altijd graag geschreven en ben niet voor niets een blog begonnen over ons leven in de wondere wereld van niet aangeboren hersenletsel. Schrijven helpt mij om mijn weg te vinden in deze voor ons nieuwe wereld. Het helpt mij om mijn verlies een plekje in mijn hart te geven. Net zoals het mij ook helpt om mijn emoties de ruimte te geven, mijn zorgen te delen en om mooie momenten vast te leggen. Het maakt eigenlijk niet uit of je liever schrijft of praat. Zolang je je verlies en je emoties maar deelt. Met familie, met goede vrienden, met lotgenoten of met professionele hulpverleners. Praten of schrijven lucht op en helpt bij je verwerking. Ik spreek uit eigen ervaring.

Zorg goed voor jezelf

Omgaan met verlies vergt hard werken. Het laatste waar ik dan aan denk is om goed voor mijzelf te blijven zorgen. Terwijl dat juist zo belangrijk is. Als mijn hoofd vol met verdriet zit, heb ik bijvoorbeeld de neiging om maaltijden over te slaan. Ik dwing mijzelf daarom bewust om 3x per dag te eten, al is het maar 3x een muizenhapje. Ik zorg daarnaast voor voldoende ritme en regelmaat en ik gun mijzelf vooral de tijd. De tijd om te rouwen, de tijd om te huilen, de tijd om te helen. Maar ook de tijd om te genieten en de tijd om blij te zijn.

Wil je meer leren over omgaan met je verlies? Vraag dan hier je gratis online sessie ‘leren rouwen’ van 30 minuten aan.

Rouwen op Valentijnsdag

Valentijnsdag. Ik heb er zelf eigenlijk nooit veel mee gehad. En toch heeft deze dag voor mij sinds 3 december 2016 meer lading gekregen. Op die dag kreeg mijn geliefde echtgenoot namelijk een zwaar herseninfarct en kreeg ik een vernieuwde versie van hem terug.

Valentijnsdag was voor mij altijd vooral een dag met een commercieel geladen tintje. Al die reclames, al die hartjes, al die chocola, al die kaartjes, al die rode rozen. Alsof je bijna niet meer thuis kunt komen zonder cadeau om je geliefde de liefde te verklaren. Ik vond het allemaal maar commerciële onzin. Liefde toon je in mijn optiek iedere dag, niet met dingen, maar met woorden en in daden. En liefde toon je niet alleen aan je partner, maar ook aan jezelf en aan iedereen die je lief is in je leven. Of dat nu je ouders zijn, je kinderen, je vrienden, of je huisdier.

Door alle aandacht die er op en rond Valentijnsdag aan de liefde gegeven wordt, sta ik in deze periode van het jaar ongemerkt toch meer stil bij hoe mijn lief veranderd is. Ik sta meer stil bij onze liefde voor elkaar. Ik sta meer stil bij herinneringen aan hoe het was en bij het gemis dat ik ervaar. Ik sta er meer bij stil hoe blij en dankbaar ik ben dat hij nog in mijn leven is, dat we het samen gered hebben. En ik realiseer me steeds meer dat Valentijnsdag pas echt een emotionele uitdaging zal zijn als je geliefde niet meer in je leven is.

Valentijnsdag wekt immers de illusie dat de wereld om je heen alleen maar uit gelukkige stelletjes bestaat. Hoe anders is de werkelijkheid. Per jaar verliezen 55.000 mensen hun partner door overlijden en worden ongeveer 33.000 huwelijken ontbonden. Nederland telt inmiddels zo’n 2,8 miljoen eenpersoonshuishoudens. Hoe mooi zou het daarom zijn als de commercie Valentijnsdag breder in zou zetten, zodat het een dag wordt voor iedereen, en niet alleen voor die gelukkige stelletjes in de reclames.

Iedereen gaat anders om met verlies. Vandaag is een dag waarop alles mag en niks moet. Ik heb een aantal tips verzameld die je kunnen helpen om deze dag door te komen, maar doe vandaag vooral waar jij je prettig bij voelt.

  • Negeer de sociale druk dat Valentijnsdag een feest moet zijn. Ook vandaag mag je rouwen. Ook vandaag mag je huilen. Of misschien moet ik wel zeggen: juist vandaag mag je rouwen. Juist vandaag mag je huilen.
  • Doe vandaag wat voor jou goed voelt. Vier het leven als je dat wilt, koop een cadeautje voor jezelf, doe iets waar je blij van wordt, sluit je binnen op met de gordijnen dicht. Vandaag is jouw dag.
  • Maak van vandaag een verwendag voor jezelf. Rouwen is topsport en vergt veel van je. Leg jezelf vandaag in de watten, of laat je in de watten leggen. Koop een mooie bos bloemen, of een doos bonbons. Kook je favoriete maaltijd. Of laat iets lekkers bezorgen. Koop een taartje voor bij de koffie. Spreek af met een vriend(in). Maak een lange wandeling. Het maakt niet uit wat je doet,er is geen goed of fout.
  • Start een nieuwe traditie of een nieuw ritueel. Iets wat je vanaf nu ieder jaar op Valentijnsdag gaat doen om de mooie herinneringen te herdenken, om jullie liefde te vieren. Geef Valentijnsdag bijvoorbeeld een thema van jullie samen. Luister naar jullie muziek, eet Franse gerechten als jullie altijd naar Frankrijk op vakantie gingen, of maak ieder jaar een nieuwe fotocollage van dierbare momenten. Vier en gedenk vandaag jullie leven samen.
  • Schrijf je emoties op. Schrijven werkt therapeutisch en het kan helpen bij het verwerken van je verdriet.
  • Omring je met familie en vrienden, ontvang hun liefde en steun. Of zoek juist vandaag steun bij lotgenoten.

Tot slot een tip voor vrienden, familie en collega’s: Valentijnsdag is een goed moment om aandacht te geven aan iemand in je omgeving die een verlies ervaren heeft. Dit hoeft niet iets groots te zijn. Vaak is “ik denk aan je” al genoeg.